Programa MaB España

Actividades da Rede Española de Reservas da Biosfera (RERB)

Antecedentes da actual RERB

En 1992, coa primeira reunión de reservas de biosfera españolas, convocada polo Comité Español do Programa MaB, naceu a Rede Española de Reservas da Biosfera. Os seus primeiros pasos orientáronse a compartir incertezas, dúbidas e expectativas, para pasar rapidamente a identificar accións de interese común. Esta etapa coincidiu coa apertura do Comité MaB a representantes da Administración e da xestión e arrancaba con once reservas de biosfera en todo o Estado, das cales só unha (Urdaibai) non partía dun espazo natural protexido.

O Comité MaB implicouse intensamente nesta primeira etapa da rede, na que tamén se implicaron algunhas das administracións responsables de reservas de biosfera e outros axentes públicos e privados. O máis destacable desta etapa é a incorporación de territorios que non eran espazos protexidos na súa totalidade, incluíndo dúas illas completas (Lanzarote, Menorca, Serra das Neves, ademais de Urdaibai, xa nomeada antes) á Rede Mundial de Reservas de Biosfera. Isto marcou un fito, tanto a escala nacional como internacional, polo que supoñía de levar á práctica o concepto de reserva de biosfera nas súas múltiples dimensións: función de conservación, función de desenvolvemento e función loxística. O traballo da Rede permitiu facer importantes achegas conceptuais e de novas experiencias á Conferencia de Sevilla (segundo encontro mundial de reservas de biosfera) en 1995.

En 1995, as contribucións da RERB sumáronse a outras voces no ámbito do Programa MaB para inducir un xiro fundamental nas prácticas e no discurso teórico das reservas de biosfera a escala mundial. Isto quedou reflectido na Estratexia de Sevilla e o Marco Estatutario da Rede Mundial, aínda vixentes, que foron elaborados na citada Conferencia de Sevilla.

Entre 1996 e 2006 declaráronse 23 novas reservas de biosfera españolas.

Se cadra, o máis destacable dese período é a declaración dunha reserva de biosfera intercontinental, a Reserva de Biosfera do Mediterráneo, entre España-Andalucía e o Reino de Marrocos.

Canto ao funcionamento en rede, mantivéronse os contactos entre xestores de reservas de biosfera a través de numerosas reunións convocadas pola Secretaría do Comité MaB e a través de diversas modalidades de colaboración entre elas.

Novo impulso á RERB

En 2006, co apoio do Organismo Autónomo Parques Nacionais, celebrouse o Primeiro Congreso de Reservas de Biosfera Españolas, onde se elaborou un plan de acción, o Plan de Acción de Lanzarote2007-2009, orientado principalmente a definir o perfil da RERB para que actuase como un verdadeiro motor das Reservas de Biosfera.

Con motivo do Congreso, elaborouse un Informe sobre o estado das Reservas de biosfera españolas 2006. Na Declaración de Lanzarote instábase as distintas administracións públicas a poñer en práctica as accións descritas no Plan de Acción de Lanzarote para que aRERB fose funcional.

A finais de 2008 cumprírase un 80% das propostas do Plan e a RERB estaba en condicións de traballar nas liñas que marcaba o Plan de Acción de Madrid 2008-2013, da Rede Mundial de Reservas de Biosfera. Mesmo xa se adiantara na aplicación dalgunhas delas.

Estrutura actual e actividades

A Rede Española de Reservas da Biosfera (RERB) está actualmente integrada por 45 reservas. O interese que está a espertar a figura na sociedade española fai que permanentemente estean en tramitación novas reservas de biosfera.

A Rede Española de Reservas da Biosfera

O funcionamento actual da RERB susténtase en varios piares: as propias reservas de biosfera, o Comité Español do MaB e o Organismo Autónomo Parques Nacionais, principalmente.

As propias reservas contribúen ao funcionamento da Rede, achegando a experiencia da aplicación da figura nos seus propios territorios, coas múltiples implicacións que iso leva consigo: planificación territorial, estratexias ou plans de desenvolvemento sostible, procesos de participación, desenvolvemento de políticas sectoriais, estratexias de difusión, educación, comunicación... A comunicación e o intercambio de experiencias propias é o que dá contido á Rede, ao tempo que é un espazo onde poder xerar novas iniciativas para as reservas de biosfera individuais ou de interese común.

A contribución ao funcionamento da Rede desde as propias reservas procede das entidades responsables das reservas de biosfera, dos equipos técnicos destas e dos axentes sociais. As entidades responsables determinan as relacións coas respectivas comunidades autónomas, cando non coinciden con estas, que son as que están representadas no Comité MaB. Un papel moi especial en cada reserva da biosfera é o que cumpre o técnico acreditado pola súa respectiva institución como xestor da reserva e, polo tanto, como compoñente do Consello de Xestores da Rede Española de Reservas da Biosfera. Este órgano constitúe o piar técnico da Rede.

O Consello de Xestores funciona como un grupo de traballo, analizando a situación en que se encontran as reservas de biosfera e a RERB e identificando accións necesarias, tanto a escala de reservas individuais coma de Rede. Adoita manter dúas reunións presenciais ao ano e unha intensa interacción por medios dixitais. É unha fonte moi importante de iniciativas. Na actualidade conta con sete comisións de traballo que desenvolven, nos períodos entre reunións, os temas identificados polo Consello de Xestores en pleno.

O Comité Español do MaB, en función da súa composición, é un espazo de coordinación entre institucións implicadas en reservas de biosfera e destas con outros axentes sociais. Cumpre un importante papel en canto a marcar orientacións, en canto ás relacións co Programa MaB a escala internacional, en promover e asumir compromisos e referendar as liñas de actuación para a RERB, cuxa orixe pode ser o Consello de Xestores, o Consello Científico ou o mesmo OAPN.

O Comité MaB adoita reunirse dúas veces ao ano. Tanto o Consello de Xestores coma o Consello Científico, en cumprimento da súa función de órganos asesores, achegan ás reunións do Comité MaB os resultados dos seus traballos respectivos ou as súas propostas.

O Consello Científico ten tamén un importante papel como supervisor da axeitada aplicación dos postulados do Programa MaB nas reservas de biosfera españolas. Está integrado por vinte e un compoñentes e a súa función é valorar e orientar as novas propostas, avaliar as reservas existentes, reunir e xerar coñecementos útiles para a aplicación da figura de reserva da biosfera sobre o terreo. Os seus membros reúnense un número de veces ao ano que varía en función das necesidades e continúan os contactos por vía dixital entre reunións, ademais de que cada un traballa de forma individualizada respondendo aos encargos recibidos.

O Organismo Autónomo Parques Nacionais (OAPN) é o órgano coordinador da actividade da Rede e o desenvolvemento do Programa MaB. Mantén unha Oficina que cumpre o papel de secretaría da RERB e punto neurálxico de distribución de información e intercambios. O OAPN desenvolve iniciativas de apoio xeral á Rede, como a imaxe corporativa, o encargo dun sistema de seguimento, a difusión da Rede, etc., traballando para a súa definición en estreita colaboración co Consello de Xestores e o Consello Científico. Son frecuentes as iniciativas que teñen a súa orixe en propostas do Consello de Xestores.

Accións da Rede Española de Reservas da Biosfera

Desde a constitución do novo Comité MaB e os seus órganos asesores, en 2007, de acordo ao Real Decreto 342/2007, véñense desenvolvendo varias liñas de apoio xeral á RERB. Como resultado realizáronse accións que reforzan a identidade e a funcionalidade da Rede, accións que benefician directamente a reservas de biosfera individuais, accións de coordinación e apoio. O OAPN dá soporte á maior parte destas actividades.

Accións de reforzo da identidade e a funcionalidade da Rede:

  • Elaboración e aplicación do Plan de Acción de Montseny 2009-2013 da RERB, para facilitar a aplicación do Plan de Acción de Madrid 2008-2013 da Rede Mundial de Reservas de Biosfera. Elaborouse en 2009 e é a referencia para as actuacións das reservas e da Rede até 2013.
  • Deseño, rexistro e desenvolvemento da imaxe corporativa da RERB e deseño dun modelo de señalética para as reservas de biosfera. Os arquivos coas diversas modalidades da imaxe e o modelo de señalética distribuíronse entre as reservas de biosfera, co fin de reforzar a imaxe común, aínda que a súa aplicación é voluntaria por parte de cada reserva.
  • Deseño, rexistro e desenvolvemento dunha imaxe identificativa de produtos e servizos das reservas de biosfera españolas. O regulamento de aplicación será elaborado polo Consello de Xestores quen tamén deseñará os procedementos de control.
  • Desenvolvemento dun sistema de indicadores para seguimento da RERB, un banco de datos e un visor cartográfico. Comprende indicadores destinados ao funcionamento xeral da RERB e ao funcionamento das reservas de biosfera. Estes últimos oriéntanse a obter algunhas informacións clave sobre o conxunto das reservas que permitan obter unha visión sobre o grao de aplicación da figura de reserva de biosfera, pero non suple aos sistemas de seguimento individuais. A información recollida constituirá o contido dun banco de datos, ademais de que dará lugar a informes de avaliación da RERB.
  • Desenvolvemento dunha estratexia de comunicación. Déronse algúns pasos desde o OAPN destinados a incrementar a visibilidade da RERB e das reservas de biosfera españolas. As accións en marcha ou efectuadas son: información na páxina Web do Ministerio de Medio e Medio Rural e Mariño, edición dun Catálogo de boas prácticas en reservas de biosfera españolas, edición do libro as Reservas de Biosfera de IberoMaB 2008 (cunha ficha técnica de cada reserva), numerosas presentacións públicas, entre outras, ou Constitución de comisións de traballo para o desenvolvemento técnico de varias liñas de interese común das reservas: catro para o seguimento de cada unha das catro liñas do Plan de Acción de Montseny, unha sobre Turismo e Patrimonio, unha sobre Seguimento e unha sobre Marcas de produtos e servizos das Reservas de Biosfera.
  • Apoio loxístico e de recursos ás reunións ordinarios dos órganos integrantes do Comité MaB, por parte do OAPN, ao que se suma a existencia dunha Oficina de apoio, coordinación e dinamización das actividades. Esta Oficina fai de secretaría para os devanditos órganos.
    • Accións de apoio ás reservas de biosfera individuais:

      • Canto á visibilidade, elaboráronse os logos e folletos interpretativos de varias reservas existentes en España
      • Apoio a proxectos de desenvolvemento sostible en reservas de biosfera, por parte da Dirección Xeral de Desenvolvemento Sostible de Medio Rural (vías de apoio). Xurdiu como resposta a unha demanda repetida dos xestores. Os investimentos do Ministerio compleméntanse con partidas das comunidades autónomas (achegas ao 50%) ou das entidades locais (con achegas de 75/25%/25 respectivamente).
      • Accións de colaboración entre reservas de biosfera da RERB. Estas actuacións, que son frecuentes, pasan só en ocasións pola secretaría, mentres que outras se realizan directamente. ou Accións de información e apoio a novas iniciativas de reservas de biosfera. Tanto por parte do Organismo Autónomo Parques Nacionais como por parte das reservas (sobre todo os xestores) é común participar en sesións informativas sobre a noción de reserva da biosfera, as súas dificultades de implantación, as oportunidades que abre, a experiencia dos que xa fixeron un percorrido...
      • Accións de coordinación e apoio ou Negociacións coa Secretaría de Estado de Turismo para definir e desenvolver un Produto Turístico Reservas de Biosfera Españolas.
      • Accións para promover a consideración das reservas de biosfera como zonas rurais prioritarias na aplicación da Lei de Desenvolvemento Sostible do Medio Rural.