Características Biolóxicas

Coberturas por unidade de zonificación

Embora a cobertura do solo agrario sexa maioritario no conxunto da Reserva de Biosfera, o seu peso varía en función da unidade de Zonificación na que nos encontremos. Así, podemos apreciar como na Zona Núcleo os hábitats naturais son os maioritarios, sendo os brañais continentais a cobertura máis representada. Por contra, nas Zonas Tampón e Transición as coberturas de solo agrícola e as matogueiras secas son as máis extensas.

A Reserva de Biosfera Terras do Miño presenta unha zona Núcleo que supera as 35.500 ha (o 7,9% da súa superficie), cuxas coberturas maioritarias son os brañais continentais, o mosaico agrícola tradicional e os bosques naturais. Estas tres categorías de ocupación supoñen ou 81% de dita Zona Núcleo. Por si mesmos, os brañais ou lameiros xa supoñen o 37% do Núcleo da Reserva, valores moi altos que se xustifican ao termos en conta que a Reserva contacta con 221 dos brañais recollidos no Primeiro Inventario Galego. Dentro deste grupo de lameiros destacan pola súa extensión os diferentes complexos de turbeira presentes nas serras setentrionais e, polo seu número os pequenos brañais próximos aos ríos Parga, Ladra e Guisande.

Á marxe da importancia da cobertura dos brañais dentro do Núcleo da Reserva de Biosfera é sobresaínte a súa diversidade en canto aos tipos, podéndose recoñecer até 11 categorías da clasificación Ramsar, tres tipos de brañais artificiais e 8 tipos de brañal natural continental, destacando pola súa rareza no contexto autonómico os sistemas kársticos (Zk) como o que da orixe á lagoa de Fonmiñá.

Tipoloxía de humidais Ramsar. Terras do Miño
Humidais continentais
(M) Ríos permanentes
(O) Lagos permanentes de auga doce
(Tp) Pantanos / esteiros / charcas permanentes de auga doce
(Ts) Pantanos / esteiros / charcas estacionais ou intermitentes de auga doce sobre solos inorgánicos
(U) Turbeiras non arboradas
(W) Pantanos con vexetación arbustiva
(Xf) Humedais boscosos de auga doce
(Zk) Sistemas Kársticos
Humidais artificiais
(2) Estanques artificiais
(6) Áreas de almacenamento de auga
(7) Escavacións

Fuente: IBADER

Instituto de Biodiversidade Agraria e Desenvolvemento Rural

GI-TB Territorio - Biodiversidade

Outras das coberturas máis destacadas dentro do Núcleo da Reserva correspóndelles aos bosques naturais, nos cales, dadas as características da bacía do Alto Miño, cabe diferenciar os bosques húmidos e os secos. A clasificación de brañais Ramsar inclúe dentro dos lameiros boscosos de auga doce os bosques pantanosos, os bosques inundados estacionalmente e os pantanos arborados sobre solo inorgánico. Mantense así, ao igual que na clasificación de Corine-¬Biotopes, a separación entre este tipo de ecosistemas fronte ás turbeiras arboradas (Xp). A case totalidade dous brañais boscosos de auga doce existentes no alto Miño corresponden a bosques húmidos desenvolvidos sobre chairas de inundación. Chaira de inundación é un termo empregado por Ramsar para describir brañais, xeralmente de grande extensión, que poden incluír un ou máis tipos de brañas. Na Reserva Terras do Miño a existencia de chairas inundables de certa entidade superficial limítase ás unidades periférica e central, correspondendo a fondos de amplos vales fluviais ou de forma maioritaria a antigas chairas da cunca sedimentaria formada no Cenozoico.

A minaría, embora sexa o tipo de cobertura con menor representación de todas cantas se diferenciaron, é destacable polo feito de acharmos dentro da Zona Núcleo explotacións mineiras a ceo aberto. Este tipo de actividades teñen unha ocupación aproximada de 107ha dentro do Núcleo da Reserva Terras do Miño, localizadas en Riocaldo, paraxe do concello de Begonte, e que presenta unha intensa actividade mineira especializada na extracción de áridos depositados na contorna da confluencia dos río Parga e Ladra. Estas Minas encóntranse parcialmente incluídas dentro do LIC Parga-¬Ladra-¬Támoga (ES 112003).

Tanto na Zona Tampón como na de Transición a maior clase de cobertura correspóndelle ao Paisaxe agrario. Como na maioría das paisaxes europeas, os ecosistemas e comunidades son resultado da interacción entre o ser humano e o medio. Nestas paisaxes, o grao de intervención humana é tal que determina a natureza de moitos dos seus hábitats e, polo tanto, da supervivencia das súas especies características (Krywinski, 2007). Dentro do concepto xeral de paisaxes culturais, existe unha clara distinción entre aquelas paisaxes agrarias de carácter máis intensivo ou industrial fronte a outras nas que se manteñen prácticas ancestrais sostibles. Estas reciben a denominación de paisaxes agrarias tradicionais e adoitan conter unha rica diversidade biolóxica e unha maior heteroxeneidade con respecto a outras máis antropizadas (Duelli, 1997;; Luoto et a o., 2003).

A efectos das súas implicacións para a biodiversidade e nun contexto histórico, o termo "tradicional" adoita empregarse para se referir á situación previa ás profundas transformacións derivadas da modernización e industrialización da actividade agraria.

As paisaxes agrarias tradicionais caracterízanse polos seguintes aspectos (Antrop, 1997; Calvo Igrexas, 2005):

  • A composición, configuración e funcións dos ecosistemas agrarios
  • As técnicas tradicionais de manexo (técnicas de cultivo e explotación)
  • Os elementos estruturais (muros, terrazas, sebes)
  • Os patróns característicos de asentamentos e infraestruturas
  • Outros elementos etnográficos tales como a micro-toponimia e as tradicións orais.

Polo xeral, as paisaxes culturais agrarias tradicionais caracterízanse por un uso integral do territorio, ben con usos agrarios extensivos e de baixa achega de nutrientes ou ben de máis carácter intensivo. En ambos casos, cun baixo nivel de recursos tecnolóxicos e de pouca eficiencia produtiva e económica. Aínda que a súa rendibilidade económica é en xeral limitada, desde un punto de vista ambiental cobran unha grande importancia ao aglutinaren hábitats e ecosistemas de importancia para a conservación, así como polo seu papel na conservación da diversidade xenética de especies de cultivo. Son, así mesmo, sistemas cunha alta sostenibilidade ecolóxica, ao demandaren relativamente escasas achegas de materia e enerxía e por presentaren unha alta eficiencia no seu emprego e reciclaxe, xerando polo tanto escasos residuos (Bignal e Mc Cracken, 1996).

A pesar dos cambios acontecidos no rural galego, sobre todo a partir dos anos 60 do pasado século, o medio rural das Reservas de Biosfera estudadas aínda conteñen unha elevada diversidade de paisaxes agrarias tradicionais, como resultado tanto da súa posición bioxeográfica coma da historia dos seus ecosistemas terrestres e do proceso de culturalización das súas paisaxes. Esta diversidade materialízase na existencia de distintas estruturas agrarias e nunha diversa composición e configuración do espazo agrario, como resultado da súa adaptación a diferentes contextos ambientais e histórico-culturais. A escalas locais presenta a riqueza engadida do seu diverso patrimonio etnográfico (cercados, vivendas, hórreos...) e de asentamentos humanos (Calvo Igrexas, 2005).

Na Reserva de Biosfera de Terras do Miño encóntranse representados distintos tipos de paisaxes agrarias destacando dentro das tradicionais as paisaxes de campos cercados (bocage) e as paisaxes de agras. A área de bocage das Montañas Setentrionais caracterízanse por un hábitat disperso con pequenas entidades de poboación e unha armazón parceira en bloques pechados, delimitando as parcelas con muros, sebes arboredos de Salgueiro (Salix atrocinerea) ou de especies de matogueira (dos xéneros Cytisus, Genista e Ulex) e/ou valados. Na actualidade esta paisaxe, se ben conserva en moitos casos a súa configuración espacial e agro-ecosistemas asociados, está ameazado polo envellecemento demográfico, o abandono da actividade agraria e a introdución de parques eólicos (Calvo Igrexas et al 2007a).

A paisaxe agraria de Agras foi até épocas moi recentes a máis estendida polos vales galegos. A denominación de agra fai referencia a un bloque de terras cultivadas cun peche externo, e divididas no seu interior en parcelas abertas. Antigamente, as agras rexíanse por un sistema de explotación comunitario, feito que implicaba a regulación das épocas de sementeira e colleita, os tipos de cultivo realizados no seu interior e limitaban o acceso do gando para o pasto da restreba. Na actualidade, a funcionalidade das agras practicamente desapareceu, se ben aínda é frecuente a súa toponimia e mesmo o mantemento da organización espacial nas zonas que non foron reestruturadas pola concentración parceira ou urbanizadas(Calvo Igrexas et ao 2007b).

Na Zona Tampón a paisaxe agraria ten un menor peso relativo que na Zona de Transición, posto que comparte protagonismo coas matogueiras secas e medios rochosos (principalmente nas serras perimetrais) e as formacións aboradas, polo xeral carballeiras. Estas tres unidades, xunto coas masas naturais de auga corrente constitúen as coberturas de maior interese para a conservación e supoñen o 72% da superficie da Zona Tampón. Porén, as 33.447 ha ocupadas polo mosaico que define a paisaxe agrícola (ou 42% da Zona Tampón) destacan claramente fronte ao resto de unidades.

Na Zona de Transición a dominancia da paisaxe agraria é aínda máis clara chegando a supor o 64% da superficie da categoría zonal (159.393 ha). Por contra, a ocupación das coberturas artificiais concéntrase nesta Zona de Transición onde se inclúen 1.603 ha de infraestruturas e áreas urbanas e industriais e 320ha ocupadas por explotacións mineiras a ceo aberto. Tamén é na Zona Tampón onde se atopan a maior parte das repoboacións forestais con especies exóticas de crecemento rápido (Pinus pinaster, P. radiata e en menor medida Eucaliptus spp.) que superan as 21.000 ha da Zona Tampón, ou que equivale a mais do 8% da categoría.

Uso do Territorio. Zona Núcleo Terras do Miño
Categoría
Superficie (Ha)
%
Humidais 13.117,85 36,95
Paisaxe agrícola
10.761,50 30,31
Bosques 4.856,25 13,68
Piñeirais 3.312,25 9,33
Matogueiras e rochedos
1507,50 4,25
Eucaliptais 1.232,75 3,47
Masas de auga corrente (Encoros e ríos)
307,00 0,86
Mestura de Eucaliptus, piñeiros e fondosas autóctonas
192,25 0,54
Infraestructuras e áreas urbanas e industriais
107,50 0,30
Exploracións mineiras
107,50 0,30
Total Zona Núcleo
35.501,85 100

Uso do Territorio. Zona Tampón Terras do Miño
Categoría
Superficie (Ha)
%
Paisaxe agrícola 33.447,25 41,82
Matogeiras e rochedos
15.849,75 19,82
Piñeirais 11.461,25 14,33
Bosques 8.034,50 10,05
Humidais
5.798,29 7,25
Mestura de Eucaliptus, piñeiros e frondosas autóctonas 3.974,25 4,97
Eucaliptais
1.036,00 1,30
Infraestructuras e áreas urbanas e industriais
224,00 0,28
Explotacións mineiras
123,00 0,15
Masas de auga corrente (Encoros e ríos)
36,25 0,05
Total Zona Tampón
79.984,54 100

Uso do Territorio. Zona Transición Terras do Miño
Categoría
Superficie (Ha)
%
Paisaxe agrícola 159.393,50 64,20
Matogeiras e rochedos
26.860,50 10,80
Mestura de Eucaliptus, piñeiros e frondosas autóctonas 23.064,00 9,29
Piñeirais 19.715,00 7,94
Bosques
14.672,59 5,91
Infraestructuras e áreas urbanas e industriais 1.603,00 0,65
Eucaliptais
1.473,50 0,59
Humidais
1.132,50 0,46
Explotacións mineiras
319,75 0,13
Masas de auga corrente (Encoros e ríos)
28,00 0,01
Total Zona Transición
248.262,34 100

Fuente: IBADER

Instituto de Biodiversidade Agraria e Desenvolvemento Rural

GI-TB Territorio - Biodiversidade