Patrimonio Histórico - Artístico

Épocas

Dentro de Terras do Miño existen numerosos vestixios patrimoniais de épocas pasadas, froito dunha presenza humanades de tempos moi antigos, que acompañan ás manifestacións artísticas máis contemporáneas.

Un dos elementos máis destacados é a Muralla de Lugo, declarada Patrimonio da Humanidade, que constitúe o principal atractivo da zona respecto ao patrimonio cultural.

Para o estudo dos elementos patrimoniais existentes na área da Reserva da Biosfera Terras do Miño optouse pola agrupación dos mesmos en unidades temáticas que serven de marco a unha determinada época e que se describen a continuación.

PALEOLÍTICO

A primeira presenza humana na área remóntase aos comezos do Paleolítico Superior, entre 150-120.000 anos, con abundantes ocupacións relacionadas co final do último estadial do Würm(ocupacións Magdalenienses e Azilienses), así como do Epipaleolítico. As ocupacións corresponden tanto a xacementos en cova (A Valiña, Castroverde), abrigos rochosos (Pena Grande,Vilalba) como a campamentos ao aire libre (Xestido, Abadín).

A investigación sobre este período céntrase no Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba, que alberga na actualidade a mellor colección galega referente aos primeiros poboadores.

NEOLÍTICO - CALCOLÍTICO

As ocupacións postpaleolíticas relacionadas coa adopción das prácticas agrícolas e gandeiras, o uso dos metais, a pedra pulida e a cerámica son igualmente abundantes no territorio, incluíndo tanto xacementos ocupacionais (Prado do Inferno, Muras), como elementos funerarios coñecidos localmente como "Medoñas"

Os monumentos funerarios emprázanse en lugares recollidos e preferentemente altos; encóntranse, así mesmo, significativamente orientados e nalgúns casos decorados, o que indica a existencia de crenzas relixiosas e ritos asociados.

Na Reserva existen máis de 200 restos de monumentos funerarios correspondentes á Idade dos Metais. Estes vestixios concéntranse fundamentalmente na zona centro, destacando pola súa abundancia os municipios de Vilalba e Guntín (Ver plano Patrimonio artístico I).

A este período cultural vincúlase a presenza de gravados rupestres que representan tanto escenas de caza, guerras ou interpretacións cósmicas.

Trátase de gravados realizados na rocha mediante técnicas de percusión directa e que, co paso do tempo e a erosión, adquiriron unha textura suave e redondeada. A temática destes adoita ser moi variada, representando desde animais até figuras xeométricas de escuro significado.

Dentro da zona de estudo, Guitiriz é o termo municipal onde existe unha mellor representación (Ver plano Patrimonio artístico I).

Vestixios deste período encóntranse no Museo Provincial de Lugo e no Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba.

IDADE DO BRONCE - ROMANIZACIÓN

O complexo período cultural que comprende a Idade do Bronce, Ferro e a Romanización vén marcado por unha intensificación da produción agrícola e gandeira que levou consigo un aumento da poboación no territorio e a aparición de fortificacións defensivas entorno aos principais núcleos habitados, os Castros.

Os castros son emprazamentos de poboación situados en lugares altos de difícil acceso, preferentemente nos cumios dos montes. Estes lugares, cuxo deseño carece de criterios urbanísticos previos, están protexidos por sólidos sistemas defensivos, feito que indica a belicosidade imperante naquela época.

Existe un gran número de castros catalogados; concretamente, dentro da reserva proposta encontramos un total de 302, se ben só uns poucos foron escavados e mostran estruturas visibles.

A cultura castrexa compleméntase cunha plástica rudimentaria e unha ourivaría en pleno apoxeo, das que encontramos restos no Museo Provincial de Lugo, Museo de Prehistoria e Arqueoloxía deVilalba e Museo Monográfico do Castro de Viladonga.

1.ROMANIZACIÓN

Debido a que o principal obxectivo do imperio romano na zona de estudo era a explotación mineira e o control das infraestruturas, existen abundantes construcións funcionais (pontes, murallas...), e, pola contra, non hai grandes monumentos (circos, teatros...).

Destaca a cidade de Lucus Augusti, fundada no ano 25 a.c. por intereses estratéxicos da conquista e que entre os anos 260 e 310 foi rodeada por unha muralla de 2.140 m de perímetro; esta última foi declarada Patrimonio da Humanidade no ano 2000.

Entre os principais vestixios da romanización desta cidade destacan obras como a Ponte Romana, as Termas ou os numerosos restos que se encontran no museo provincial.

Hai que destacar a existencia de restos romanos noutras zonas do territorio, como é o caso do

ninfeo de Santa Eulalia de Bóveda, que data de finais do século III.

2.ÉPOCA TARDORROMANA

No Museo Diocesano e no Museo Provincial de Lugo recóllense restos desta época, como é o caso do Crismón da Hermida, peza de gran perfección realizada en mármore.

PRERROMÁNICO

Esta época comeza coa incorporación da zona de estudo ao reino visigodo. Exceptuando algúns restos decorativos en museos, o legado artístico é moi reducido. No Museo Provincial de Lugo consérvanse interesantes pezas desta época, como é o caso dos Relevos das Saamasas (s. VI) ou o Broche de Baamorto (s. VII).

ROMÁNICO

Para Galicia o románico supón a arte primordial, pois coincide coa época de maior esplendor da súa historia, cando Santiago de Compostela se converteu no terceiro centro da cristiandade xunto con Roma e Xerusalén.

Hai que destacar a gran cantidade de igrexas que datan deste período, a maioría de planta única cunha ábsida.

O grande impulso construtivo ten como expoñente máis destacado a Catedral de Lugo, iniciada no ano 1129.

GÓTICO

A mediados do século XII comezan a ensaiarse novas solucións construtivas das que son protagonistas as ordes mendicantes con obras como o Convento de Santo Domingo (s. XIII) e o Claustro do Convento de San Francisco (s. XV), ambos os dous en Lugo, ou a fachada do Mosteiro de Santa María de Meira.

Tal e como se comentou na anterior epígrafe, a Catedral de Lugo ten un trazado inicial románico, mais a influencia gótica triunfará a partir do quinto tramo da nave principal; a cabeceira orixinal reformouse no século XIV para dar paso a un deambulatorio máis espazoso, con novas capelas hexagonais.

Destaca tamén a imaxinaría, a pintura e a ourivaría, que en moitos dos casos se conserva "in situ", nas numerosas igrexas de Terras do Miño, así como nos Museos.

CASTELOS E FORTALEZAS

A maioría das fortificacións da zona de estudo son medievais. Na zona abundan as torres defensivas, pero existe á súa vez un bo número de castelos e fortalezas.

RENACEMENTO

Desta época datan obras como a Torre Vella da Catedral de Lugoe o claustro do Mosteiro de Meira.

Consérvanse á súa vez pinturas e esculturas da época en Parga, Fonteita, Ferreira de Pallarés e Lugo.

BARROCO

Algunhas das principais manifestacións artísticas desta época encóntranse en Lugo e Mondoñedo. En Lugo encontramos a Capela da Virxe dos Ollos Grandes e o Claustro, ambos os dous na Catedral, coa Igrexa de San Roque e a Casa do Concello. En Mondoñedo temos que destacar o Santuario dos Remedios e o retablo maior, así como os órganos da catedral.

Desta época consérvanse tamén numerosas esculturas, pinturas e obras de ourivaría.

ARQUITECTURA CIVIL

Os pazos son construcións señoriais cuxa localización, maiormente no ámbito rural, obedecía á necesidade de exercer o control sobre a renda. Trátase de casas nobres que, embora adopten formas civís, se viron influenciadas pola arquitectura monacal (portas enmarcadas con volutas, ménsulas caxeadas, claustros...) e militar (torres).

Algúns dos elementos que caracterizan os pazos son: as chemineas de gran tamaño (símbolo de poder e riqueza) xeralmente de granito con vistosos remates de pináculos; os brasóns como sinais identificatorios da liñaxe señorial e a capela como mostra da importancia da relixión. Outros elementos significativos son as fontes, os hórreos de gran tamaño, os pombais e nalgúns casos a presenza de árbores singulares como as palmeiras ou cipreses.

A maioría dos pazos foron levantados por mestres de obras e canteiros locais, e a forma arquitectónica habitual é a de bloque rectangular ou cadrado.

No plano 4.2. pode apreciarse a localización dos pazos en Terras doMiño.

NEOCLASICISMO

Neste período é cando se constrúe a fachada da Catedral de Lugo, que é a máis neoclásica de todas as galegas, e tamén a capela e o retablo maior. Desta época data tamén Las Dominicanas (Lugo), os Frescos de Terán (Catedral de Mondoñedo) e o Pazo de Bóveda.

VIARIO HISTÓRICO

Obviando o estudo cronolóxico até o de agora exposto sobre as manifestacións artísticas existentes na área de candidatura, dentro desta epígrafe faise fincapé na análise dos camiños medievais existentes na área de estudo. Con iso preténdese realizar en primeiro lugar unha aproximación á estrutura da rede viaria na idade media e identificar aquelas zonas nas que se conservan camiños en bo estado.

Este apartado do viario histórico foi realizado a partir do estudo de Elisa Ferreira Priegue, publicado no seu libro Los camiños medievais de Galicia sobre a base de fontes escritas, cartografía antiga, restos arqueolóxicos e representacións iconográficas. A partir da devandita información, a autora diferenciou tres tipos distintos de camiños en función dunha serie de parámetros que se representan na figura da páxina seguinte:

CAMIÑO MEDIEVAL SEGURO: Son aqueles dos que, ben por apareceren nomeados nalgún documento escrito ou por outra causa similar, se ten constancia de que se corresponden cun camiño medieval.

CAMIÑO MEDIEVAL PROBABLE: Trátase daqueles camiños que aparecen documentados no primeiro terzo do século XVI.

CAMIÑO REAL: Son aqueles que aparecen documentados a partir do segundo terzo do século XVI.

Os camiños foron definidos por Soria e Puig (1991) como "o resultado da conxunción da topografía cos acontecementos históricos entre os que se achan os técnicos. Fixados os extremos que marca unha dirección ou liña de desexo, búscase facela compatible coas características do terreo e cos asentamentos".

1.BREVE HISTORIA DOS CAMIÑOS MEDIEVAIS

A condición publica dos camiños recalcouse insistentemente na lexislación medieval, de modo que o seu coidado, mantemento e construción correspondían ao Rei; do mesmo modo tamén lle correspondía a este a edificación de pontes e a percepción de rendas de portádegos.

O portádego era o imposto máis xeneralizado sobre os camiños da Galicia medieval, e englobaba á súa vez as peaxes, o pontazgo e outros impostos viarios sobre a circulación de persoas e mercadorías. O devandito imposto, do que moitos cidadáns estaban exentos, caía fundamentalmente sobre mercadores, artesáns e agricultores e empregábase en parte para abordar tarefas de construción e reparación dos camiños.

2.OS CAMIÑOS MEDIEVAIS EN TERRAS DO MIÑO

A tipoloxía de distribución dos camiños na zona de estudo é de tipo radial con varios centros de confluencia.

O núcleo de maior relevancia da rede é Lugo; non obstante, tamén hai que destacar outros centros de menor entidade como Vilalba, Portomarín, Mondoñedo ou Meir, que irradian un considerable número de vías.

Caminos medievales

Na actualidade, unha gran parte dos camiños que comunicaban os principais núcleos de poboación evolucionaron co paso dos anos dando lugar á rede viaria existente na actualidade, de modo que nalgúns casos o trazado é moi similar.

A pesar de que na actualidade é difícil encontrar restos de camiños ben conservados, si se manteñen as pontes que se empregaban para salvar os principais cursos de auga. Así, dentro da zona de estudo cabe destacar a Ponte de Portomarín, a Ponte de Lugo ou o de Ombreiro.

Dentro da rede de camiños cabe facer fincapé no camiño francés, por constituír este unha indiscutible vía de entrada de produtos de importación, a diferenza do resto dos camiños da rede, a través dos cales se realizaba o tráfico de mercadorías de consumo.

3. O CAMIÑO DE SANTIAGO

A orixe deste camiño encontrámola na peregrinación á cidade de Compostela, onde foi descuberto no ano 813 o sepulcro do Apóstolo Santiago.

Os camiños que conducían a Compostela eran variados dependendo do lugar de comezo da peregrinación e dos propios peregrinos, xa que se ten dito en repetidas ocasións que o camiño seguido entre dous puntos non era único ao variar ao longo do tempo e incluso nun mesmo momento na procura dun camiño máis curto, menos penoso ou máis seguro ou mesmo na busca dos templos e mosteiros preferidos dos peregrinos. Con todo, estes camiños pouco a pouco foron confluíndo nunhas vías principais, delimitadas principalmente pola existencia de sitios de paso obrigado como eran os pasos polos ríos ou os portos de montaña.

De entre todos os camiños, o principal é o denominado Camiño Francés, que percorre o norte de España desde Roncesvalles, nos Pireneos, pasando por Logroño, Burgos e León até Galicia; xa aquí, flúe polo sur do territorio proposto como Reserva da Biosfera de Terras do Miño.

Un camiño bastante frecuentado que transcorre por este territorio é o denominado Camiño do Norte. Este marcha paralelo á costa cantábrica, ao norte do anterior, internándose no interior ao chegar á provincia de Lugo; percorre o extremo noroeste da zona proposta.

O fin de todos estes camiños é Santiago; non obstante, seguindo unha antiga tradición anterior ao descubrimento do corpo do Apóstolo, este camiño finalizaría no Finis Terrae do mundo coñecido daquel entón, aquel lugar onde "o sol se apagaba crepitando no mar, ruído que se asemellaba ao do ferro ao temperarse na fragua ", segundo afirmou Décimo Xunio Bruto a o contemplar. Algúns aseguraban que facer a ruta a Finisterre formaba parte dos ritos da "antiga relixión" anterior ao cristianismo.

Estes camiños xeraron desde o principio unha extraordinaria vitalidade espiritual, cultural e económica, sendo punto de encontro de diversas culturas e transmisores de ideas e correntes novas e converténdose na primeira conciencia común de Europa. Deron orixe a literatura, música, arte e historia; viron nacer cidades, vilas e pontes, hospitais e albergues; xurdiron vías comerciais e construíronse catedrais, igrexas e capelas de arte románica.

Tramos do Camiño de Santiago que percorren a área proposta