Características Biolóxicas

Tipos de Hábitats - Lagoas

Os sistemas leníticos son complexos hídricos epicontinentais nos que predomina o estancamento fronte ao fluxo. Ecolóxicamente, estes sistemas poden diferenciarse en diversos tipos de medios lacustres ou lacunares, que se caracterizan, en conxunto, polo predominio do biotopo acuático fronte ao higrófilo, debido á acumulación, permanente ou non, de auga superficial. As peculiaridades características bioxeográficas do territorio proposto favoreceron a existencia dun importante elenco de sistemas leníticos, distribuídos na súa maioría polas áreas máis deprimidas da cunca, e asociados con surxencias ou cos aportes procedentes de canles fluviais.

Estes sistemas tenden ao acúmulo e ao estancamento dunha capa de auga, favorecidos por anomalías do substrato. Unha debilitación desta tendencia pode ocasionar que, aínda persistindo o estancamento, se reduza progresivamente o encharcado, provocando a aparición de sistemas semiterrestres (brañais) e, finalmente, nun grado maior de perda, ecosistemas terrestres.

A entidade da capa de auga libre serve como criterio para a segregación entre lagos, lagoas e charcas. Un lago debe de ter a profundidade necesaria para mostrar fenómenos de estratificación vertical na masa de auga. As lagoas son ecosistemas cunha lámina de auga permanente de menor entidade (5-50 m) ou menor profundidade, mais dunha superficie maior a unha hectárea. O factor discriminante é unha menor relación entre volume de auga retida e a superficie de contacto coas beiras e o fondo que un lago, o que se traduce na ausencia de estratificación térmica estable. O termo charca utilízase para englobar ás lagoas de escasas dimensións (lagoeiros, estanques, etc), é dicir, medios que posúen unha lámina de auga inferior a 5 metros de potencia, ou que recubre unha superficie menor a unha hectárea. No período estival a entidade desta lámina de auga pode persistir (charcas permanentes), ou en ocasións chega a desvanecerse, manténdose o nivel freático en subsuperficie (charcas semipermanentes). As charcas semipermanentes constitúen un límite ambiguo entre os sistemas lacustres e os semiterrestres.

Nos lagos, lagoas e charcas permanentes pódense diferenciar dúas grandes zonas ecolóxicas. Externamente, en contacto con medios semiterrestres ou pode que totalmente terrestificados, establécese a franxa litoral ou ribeira, que comprende os diversos biotopos onde se desenvolve a vexetación de macrófitos e carófitos. Cara ao interior desenvólvese unha zona de auga libre (peláxica), na que están ausentes as comunidades de macrófitos e carófitos, dominando nela o plancton. Nas charcas semipermanentes o estiaxe provoca a desaparición da zona peláxica, deixando ao descuberto os sedimentos que anteriormente estaban cubertos polas augas. Estes sedimentos son en ocasións vexetados por comunidades pioneiras efémeras, dominadas por biotipos anfibios ou xeralmente higrófilos.

ESPECIES CARACTERÍSTICAS

As limitacións climáticas para o desenvolvemento da vexetación acuática redúcense aos efectos da diminución ou ausencia estacional de choivas, que afecta ao mantemento da capa de auga superficial. En medios pouco alterados e non contaminados, o carácter acedo e pouco mineralizado do auga favorece a existencia de comunidades mergulladas de carófitos da orde Nitelletalia. Con todo, están moi pouco representadas as de Charetalia, propias de augas mineralizadas. Son tamén frecuentes as comunidades de briófitos, tanto en ambientes aéreos con elevada humidade, como en medios completamente mergullados. Destacan entre estas últimas as formacións de Fontinalis antipiretica, indicadoras de augas de reducida mineralización.

A maior parte da biomasa vexetal corresponde á vexetación cormofítica, que determina, en relación coa entidade da capa de auga libre, a percepción visual do complexo lenítico. A vexetación acuática caracterízase polo predominio de comunidades de hidrófitos natantes (Lemnatea), adnatos (Ceratophylletea), mesopleustófitos (Utricularietea) e sobre todo de hidrófitos radicantes (Potametea). Xunto coas comunidades estritamente acuáticas encóntranse outras de higrófitos anfibios que se distribúen maioritariamente entre as clases Phragmitio- Magnocaricetea , Littorelletea e Isoeto-Nanojuncetea. A medida que o gradiente de humidade decrece vanse distinguindo diversas comunidades de plantas anfibias e emerxidas, cuxa maior complexidad estrutural corresponde aos bosques higrófilos: salgueirais, amieirais e bidueirais, que se interconectan coa vexetación zonal do territorio e con outras formacións azonais hidrófilas (prados e breixeiras higroturbosos, esfagnales, etc). A continuación descríbense polo miúdo os dous grandes tipos de vexetación lacunar do territorio.

>. Vexetación mergullada lagunar

A vexetación mergullada lacunar, correspondente a Hábitats naturais de augas estancadas, comprenden normalmente comunidades pauciespecíficas. Están integradas por elementos que flotan libremente na superficie ou que se achan enraizados no fondo, de modo que só as flores e parte do seu aparello vexetativo emerxen cara a superficie. Os compoñentes destas comunidades sufriron no curso da evolución notables modificacións, tanto desde o punto de vista morfolóxico como fisiolóxico, o que lles confire un elevado interese científico.

O sintaxon Lemnetum gibbae agrupa as comunidades de augas remansadas (ríos, canles, lagoas, etc.), limpas ou xeralmente eutrofizadas e contaminadas, caracterizadas pola presenza de Lemna minor e puntualmente de Lemna gibba. Segundo Rivas-Martínez (1983) as poboacións puras de Lemna minor corresponden en moitos casos a fragmentos da asociación Lemnetum gibbae, que colonizan augas contaminadas ricas en ións solubles.

A comunidade de Lemnetum gibbae está ampliamente distribuída na maior parte dos complexos hídricos da Terra Chá, nos que só aparece Lemna minor. A maior representación de Lemnetum gibbae áchase nos medios lacunares eutrofizados, como ocorre na Lagoa Central de Cospeito, onde se distribúe de forma irregular pola maior parte da lámina de auga, aínda que sen chegar a formar poboacións densas de considerable extensión. No resto dos complexos, a súa presenza apenas é significativa, restrinxida a zonas marxinais da superficie lacunar e canles de augas lentas e eutrofizadas.

Son igualmente monofíticas as comunidades de Utricularietea, que se encontran distribuídas por diversos complexos da Terra Chá, como son a lagoa central de Cospeito, a Lagoa de Bardancos, as charcas permanentes de Fontefría – Home Morto, Pedroso, Seixas e Abelleiras, así como nas pequenas charcas temporais e canles dos complexos de San Breixo, Denune e Toiral. As comunidades de Utricularietea son características de medios pouco profundos, nos que até a lámina de auga chega a desaparecer da súa superficie durante os meses de verán.

As comunidades de grandes ninfeidos (plantas de tallos pouco ramificados e con follas flotantes de longos pecíolos) que colonizan hábitats acuáticos permanentes, relativamente profundos e sen oleaxe, inclúese na alianza Nymphaeion albae . Dentro dela, a comunidade de Potamogeton natans aparece ampliamente representada naqueles medios lagunares que manteñen unha lámina de auga permanente (Fontefría – Home Morto, Cospeito, Seixas e Abelleiras e Bardancos), así como de xeito puntual observouse nas canles de entrada e saída dalgunhas das lagoas (Cospeito, Fontefría – Home Morto), en áreas onde o curso faise máis lento.

Pola contra a comunidade de Nymphaea alba ten unha distribución moi restrinxida no territorio. A súa presenza soamente puido testemuñarse en medios lacunares de dous complexos, aínda que tamén é relativamente frecuente en tramos de augas lentas do río Miño. Nos Ollos de Begonte, onde constitúe parte da vexetación nerítica de ambas lagoas, mostra unha naturalidade semellante á observada na Lagoa de Sobrado. Ademais, esta comunidade aparece de forma puntual no complexo hídrico da Lagoa de Cospeito, en concreto nun pequeno relanzo do río Guisande, tras abandonar a Veiga de Anido e antes da súa confluencia co Támoga.

A meirande parte do medio lenítico existente nos diversos complexos hídricos da Terra Chá está colonizada por formacións de miriofílidos, constituídos en menor ou maior proporción por Ceratophyllum demersum; Myriophyllum alterniflorum e Utricularia (cf. U. australis, U. vulgaris), xunto con elodeidos (Potamogeton natans, P. grupo pusillus), cuxo aparello vexetativo ocupa a totalidade da columna de auga.

Os primeiros caracterízanse por presentar un reducido sistema radical, así como abundantes tallos, moi ramificados, sobre os que se dispoñen follas divididas en finas lacinas. O aparello vexetativo dos miriofílidos permanece flotando debaixo da superficie do auga, unidos ao substrato ou xeralmente libres. Estas plantas orixinan mediante propagación vexetativa densas masas que poden chegar a recubrir por completo a columna de auga de lagoas someras, como ocorre na Lagoa Central de Cospeito e na charca dos Ollos de Begonte. Os elodeidos, presentan tamén un sistema de suxeición reducido, con estruturas asimiladoras enteiras, polo xeral lacinadas ou até filiformes.

A presenza de individuos do xénero Chara spp., no seo da masa de miriofílidos é relativamente común e foi localizada na área próxima á desembocadura da actual Lagoa Central de Cospeito e na canle perimetral da lagoa de Bardancos, así como nas charcas permanente de Fontefría e nas temporais de Seixas e Denune. Con todo, estas poboacións non alcanzan en ningún caso as dimensións observadas en complexos leníticos alimentados por surxencias: Lagoa de Fonmiñá, Lagoas do Pedroso, Ollos de Begonte.

As comunidades dominadas por miriofílidos e elodeidos, con presenza ocasional de ninfeidos, foron incluídas por Bellot (1966) en dúas asociacións: Ceratophylletum demersi (CERATOPHYLLETEA), que ten como especie característica a Ceratophyllum demersum e Myriophylietum alterniflori (POTAMETEA), igualmente pauciespecífica e caracterizada pola presenza de Myriophyllum alterniflorum.

B. Vexetación litoral

Nos bordos de lagoas, nos cursos de auga, así como naqueles terreos que permanecen cubertos de xeito estacional por unha lámina de auga, instálanse comunidades de helófitos, sistematizadas nas clases: PHRAGMITETEA e LITORELLETEA.

Na clase PHRAGMITETEA agrúpase a vexetación higrófila constituída por helófitos ou herbas suculentas, que ocupan bordos de cursos fluviais ou lacunares, así como as zonas pantanosas inundadas durante a maior parte do ano ou polo menos no período invernal. Desta clase soamente incluíronse na Directiva Hábitat as comunidades pertencentes á alianza Magnocaricion, caracterizadas polo predominio de CIadium mariscus, que constitúe pequenas formacións pauciespecificas en bordos de lagoas e charcas, así como comunidades densas e de maior extensión no seo de medios higroturbófilos. A presenza de Cladium mariscus adoita estar relacionada con medios de carácter eutrófico ou meso-eutrófico.

Na alianza Phragmition (Phragmition communis) inclúense canedos e espadanas de augas máis ou menos profundas, propias de marxes de lagoas e canles de augas lentas. Normalmente as comunidades desta alianza inclúense no Scirpus lacustris – Phragmitetum, aínda que na maioría dos casos (cf. Diaz González & Fernández Prieto, 1994) aparecen fragmentadas e moi empobrecidas, dominadas por algunhas plantas características (Typha angustífolia, Scirpus lacustris, Phragmites australis, etc.) que poden chegar a constituír comunidades monolíticas (Comunidade de Scirpus lacustris, comunidade de Typha angustifolia).

Deste modo, as formacións dominadas por eneas (Typha latifolia), antelas (Scirpus lacustris), canas ou carrizos (Phragmites vulgaris), colonizadoras de bordos de lagoas e canles, así como en menor medida de brañeiras que manteñen en superficie ou subsuperficialmente unha elevada cantidade de auga durante todo o ano, inclúense na alianza Phragmition. As comunidades de Typha latifolia son moi abundantes nos brañais da Terra Chá, sobre todo naqueles de orixe antrópico ou que sufriron unha importante alteración humana, con grandes acumulacións de materiais arxilosos que manteñen unha elevada concentración de auga durante todo o ano (lagoas e charcas do Pedroso ou as formadas no Outeiro de Arcillá).

Nos complexos hídricos da área de estudo son menos abundantes as comunidades de antela, Scirpus lacustris (subsp. tabernaemontani), que aparecen restrinxidas ao complexo hídrico da Lagoa de Cospeito. O carrizo (Phragmites australis) e a cana (Arundo donax), están presentes nalgúns ecosistemas acuáticos da Terra Chá, fuertemente alterados por acción humana.

Finalmente na alianza Glycerio-Sparganium inclúense comunidades de herbas substanciosas propias dos bordos de lagoas, arroios e ríos, con augas pouco profundas, claras e ben osixenadas (Glycerio declinatae - Eleocharitetum palustris, Glycerio declinate - Oenanthetum crocate, Comunidade de Glyceria sp. pl. , Helosciadetum nodiflori) ou pola contra, en cursos poucos profundos bastante eutrofizados ou contaminados (Helosciadetum nodiflori).

A clase LITTORELLETEA, reúne a comunidades vivaces, anfibias de hidrófilos e/ou helófitos, xeralmente de aspecto graminoide, que ocupan os bordos de charcas, lagoas e lagos oligótrofos sometidos a inundamentos estacionais: Junco heterophylli - PiluIarietum globuliferae (Pilularieto – Eleocharitetum) , Hyperico elodis -Potametum oblongi, ou nos que a lámina de auga pode manterse en superficie durante todo o ano, Eleocharitetum multicaulis.

O xunco hetereophylli — Pilularietum globuliflorae é unha comunidade efémera, constituída por vivaces de pequeno porte. Coloniza os sedimentos inorgánicos, xeralmente de natureza arxilosa, que quedan ao descuberto en lagoas e charcas ao retirarse a lámina de auga libre. Esta comunidade de desenvolvemento estival ou en ocasións outonal caracterízase pola presenza de Eleocharis multicaulis, Carum verticillatum, Galium palustre, Ranunculus flammula, Veronica scutellata, destacando ademais a presenza de Littorella uniflora e Pilularía globulifera. Estes últimos taxones chegan a constituír comunidades pauciespecíficas, cuxa extensión está fortemente condicionada pola sedimentoloxía e o réxime hídrico do medio. As comunidades de Xunco hetereophylli - Pilularietum globuliflorae encóntranse localizadas preferentemente nos bordos de charcas semipermanentes dos complexos de Cospeito, Seixas e Fontefría – Home Morto, así como sobre as marxes das lagoas de Bardancos e Riocaldo, colonizando habitualmente os sedimentos arxilosos que quedan ao descuberto tras a retirada da lámina de auga.

Sobre os sedimentos arxilosos que sofren inundacións temporais hai, ademais, comunidades pauciespecificas dominadas por Eryngium viviparum nas que adoitan estar presentes tamén Cicendia filiformis, Exaculum pusiIIum, etc. Os sedimentos arxilosos que manteñen unha elevada humidade en superficie durante a época estival, aparecen colonizadas por comunidades monofíticas de Litorella uniflora. A escasa superficie que ocupan estas unidades, a fraxilidade do hábitat fronte ás alteracións antrópicas (cavaduras, desecamentos, canalizacións, etc.) e o feito de estaren moitos dos taxones que constitúen estas comunidades suxeitos a condicións ambientais que en ocasións non se repiten en ciclos anuais, determina o seu elevado interese biolóxico.

Sobre os bordos de lagoas e charcas que quedan ao descuberto ao se reducir a lámina de auga, pero nos que se mantén unha elevada humidade na rizosfera favorecida pola existencia de sedimentos orgánicos ou limoso-arcillosos, aparece a comunidade Hyperlco elodis - Potametum oblongi, constituída por hidrófitos e/ou helófitos de pequeno porte, entre os que dominan Hypericum elodes, Hydrocotyle vulgaris, Potamogeton sp. pl. , Baldelila ranunculoides, etc.

O Eleocharitetum multicaulis está constituído basicamente por hidrófitos e/ou helófitos de talla pequena que se instauran en cubetas ou pequenas áreas deprimidas. No período invernal adoitan quedar mergulladas por unha lámina de auga, mais esta diminúe e até chega a desaparecer durante o período estival.