Patrimonio Cultural e Etnográfico

Paisajes do Sistema Agrario

AS PAISAXES CULTURAIS DO SISTEMA AGRARIO TRADICIONAL

A UNESCO (1997) declarou que as paisaxes culturais representan o traballo conxunto da natureza e o home, e que son ilustrativos da evolución da sociedade humana e dos seus asentamentos ao longo do tempo baixo a influencia dos condicionantes físicos e/ou as oportunidades presentes no seu ámbito natural. Por outra parte, a Convención Europea da Paisaxe (Consello de Europa, 2000) subliña que a paisaxe testemuña as relacións pasadas e presentes dos seres humanos co seu marco de vida, a súa contribución á elaboración das culturas e das tradicións locais, e como a paisaxe representa, de feito, unha compoñente esencial do patrimonio natural e cultural europeo.

As paisaxes de Terras do Miño mostran esta adaptación do ser humano aos diferentes condicionantes do medio, tal e como se reflicte nas formas de organización agraria tradicionais e nas prácticas culturais ancestrais.

O xeógrafo francés Abel Bouhier (1979) realizou unha caracterización exhaustiva destas particulares formas de organización agraria, cuxa pegada na paisaxe supuxo unha determinada organización espacial do hábitat humano, do espazo agrario, que mesmo se reflectiu na presenza de elementos etnográficos característicos. Na figura de abaixo vén recollida a distribución destas singulares formas de organización agraria nasTerras do Miño.

Unidades da paisaxe agraria en Terras do Miño

Este autor distinguiu en Terras do Miño dous tipos de organización agraria: un bocage (pequenas parcelas rodeadas de muros e sebes) similar ao bretón nas montañas setentrionais, as agras (grandes extensións de cultivo cun único peche perimetral externo dado o carácter colectivo do seu aproveitamento), e de forma puntual aparecen os viñedos en socalcos (terrazas) entorno ao río Miño no sector sudoeste. Posto que os cambios na organización agraria non chegaron a Galicia até mediados do século XX, a esencia destas paisaxes culturais puido chegar até os nosos días a través da pervivencia dunha configuración espacial particular, da continuidade de elementos etnográficos característicos (cerrados, hórreos...) e das prácticas culturais ancestrais.

O bocage encóntrase localizado na parte setentrional de Terras do Miño. A organización en retícula do espazo agrario característica do bocage, que se mantén en parte das montañas setentrionais, estaba ligada xa non só a un hábitat disperso con aldeas de pequeno tamaño, senón tamén a unha baixa presión demográfica relacionada coa supervivencia ante os duros condicionantes impostos polo medio. O espazo agrario ocupaba unha superficie reducida e estaba rodeado por grandes extensións de monte (o que supón a principal diferenza co bocage bretón, no que o monte ocupaba unha superficie mínima), presentando como peche exterior un valado (muro de terra) e divisións internas con sebes entre as leiras. As leiras adoitaban estar sometidas a rozas e no seu aproveitamento alternábanse as toxeiras co pasto e a terra cultivada, de aí a necesidade de cercar todas as parcelas. Na actualidade, nalgúns destes retallos de paisaxe en mosaico aínda se leva a cabo o aproveitamento das toxeiras (isto explica a alta cotización da semente de toxo nos mercados locais da zona).

O agra correspóndese á forma de organización agraria de maior importancia en canto á extensión en Galicia. O agra é un bloque de terra cultivada cun peche externo e dividida no seu interior en leiras (parcelas) abertas. Presentaba diversos matices en función do relevo, da organización do hábitat e do contacto con outras formas de organización agraria polo que Bouhier (1979) distinguiu varios sectores ou subtipos en Terras do Miño:

  • Sector de transición do bocage ás agras
  • Sector central de grandes agras
  • Sector oriental

O sector de transición do bocage ás agras caracterizábase pola presenza dos dous tipos de organización agraria, coa particularidade de que neste bocage predominaban os peches de pedra en lugar dos noiros, o parcelamento era moito máis irregular e as agras eran de pequeno tamaño. A maior densidade demográfica traduciuse nun incremento do tamaño das aldeas, destacando a proliferación de pobos a partir dos anos 50 ao redor dos principais eixes de comunicación (dirección Vilalba, Ordes).

No sector central de grandes agras, como o seu nome indica, as agras ocupaban unha grande extensión da superficie agraria (aproximadamente 20 ha), destacando a gran fragmentación parceira nas zonas con máis densidade demográfica. A maior presenza humana traduciuse tamén nun incremento do tamaño das aldeas, observándose aínda hoxe unha tendencia a estruturas laxas na Terra Chá fronte ao carácter máis compacto das aldeas situadas no contorno de Lugo e na parte suroeste.

O sector oriental caracterizábase por presentar agras dun tamaño intermedio (aproximadamente as 10 ha), cun hábitat caracterizado por aldeas pequenas ou medianas, máis illadas canto máis próximas á área de montaña. Na zona montañosa, a parte esencial das terras agrarias eran as cortiñas (terras de cultivo de boa calidade cercadas), sometidas a cultivos variados e ininterrompidos, e os prados. As agras adoitaban ocupar terreos de peor calidade, mesmo os sectores de fortes pendentes.

A organización en agras caracterizábase por unha rigorosa disciplina de rotación de cultivos: cada ano realizábase un mesmo cultivo ou cultivos equivalentes co mesmo ciclo vexetativo (patacas e millo por exemplo). As agras cerrábanse despois da sementeira e abríanse antes da colleita do cultivo principal nunha data fixada. Poñíanse peches temporais como montóns de pedras, terróns de terra, barras de madeira con silveiras... para impedir o acceso ao gando.

A expansión da pataca a principios do século XX supuxo fortes cambios nestas formacións agrarias que tiveron que flexibilizarse. Así, xeneralizouse o emprego de peches lixeiros e temporais do tipo sebes, pertencentes a grupos de veciños, para illar as parcelas de patacas.

O carácter colectivo destes peches evitaba problemas entre a veciñanza e, así, o ano en que se cultivaba centeo se eliminaban todos os peches e se volvía ao réxime normal do agra comunal. Por outra parte, xeneralizouse o uso de cancelas (barreiras de madeira) para pechar os principais accesos ao agra.

Finalmente, destaca pola súa orixinalidade e por poñer de manifesto o enxeño do ser humano para adaptarse ao medio a zona de viñedos en sucalcos (terrazas) entorno ao río Miño ao seu paso polos municipios do Páramo e Guntín, cuxas orixes se remontan probablemente á época romana, e que en calquera caso tivo o seu período de esplendor no período medieval. Durante séculos mantívose o traballo manual nas viñas así como os custosos muros de pedra que sosteñen as terrazas, que evitan deste modo graves problemas de erosión.

A herdanza na paisaxe destas formas de organización agraria que estiveron vixentes até hai unhas poucas décadas, maniféstase especialmente a través dos cercados, como pegadas que nos permiten adiviñar os antigos trazados e a configuración da paisaxe agraria tradicional. Poden ser valados (noiros) e sebes (sebes) como no caso do bocage nas montañas setentrionais, aínda que o máis frecuente é que sexan muros de pedra (tipo de peche principal nas agras).

Os muros poden ser de varios tipos en función das condicións litolóxicas locais e do saber facer local: muros de pequenas pedras, grandes bloques, de chantos... destacando a orixinalidade nas montañas orientais nas que os cercados son fragmentos de muros de pedra alternados con sebes (ramas entrelazadas sobre estacas de castaño). Todos estes muros foron mantidos colectivamente durante séculos polos veciños das parroquias ou das aldeas correspondentes.

A continuación ofrécese unha descrición máis detallada das tipoloxías de peches existentes en Terras do Miño.

Os valados ou noiros de terra ou de terra mesturada con pedras son pouco frecuentes nas agras. No sector das agras de Terras do Miño localízanse nos municipios do Páramo, Láncara e O Corgo. O uso de muretes, non obstante, está moi estendido e aparecen numerosas variantes:

Na Terra Chá de Cospeito, Castro de Rei, Begonte, Lugo e Guntín preséntanse tres tipos: muretes de pequenas láminas de xistos ensambladas unhas con outras (ás veces mediante arxilas), muretes nos que se alternan bloques de contención triangulares ou trapezoidais fixados pola súa base á terra e rodeados de pequenas láminas de xistos ensambladas como no caso anterior e, por último, muretes de chantos constituídos por placas de lousas ou xistos rectangulares ben escuadradas cravadas ao chan e ensambladas lateralmente Na área das chairas occidentais, onde dominan as rochas cristalinas e metamórficas, existen varios tipos de muretes de cachotaría formados pola ensamblaxe de pedras irregulares de todos os tamaños e mesmo con intercalacións de piares ou bloques en intervalos máis ou menos regulares.

Nas chairas orientais o tipo de muretes depende da rocha nai e da oferta de pedras existente. Nos sectores con rochas cristalinas ou moi metamorfizadas (Friol, Castroverde) estes adoitan ser como os das zonas ao oeste das serras.

Na parte noroeste do municipio describiuse un tipo curioso de muretes que consiste na colocación de laxar (placas de pedra de forma apuntada e cravadas ao chan sobre as que en sentido diagonal se colocan outras dúas laxar unha a cada lado).

Nas chairas graníticas meridionais aparecen muretes de cachotaría de factura moito máis coidada, con bloques de granito tallados colocados de distintas formas.

Nos últimos anos estase a estender o uso de aramados fixados a postes de madeira ou metálicos que, nalgúns casos, se intercalan entre os chantos para marcar os lindes.

Un aspecto característico destas paisaxes culturais é a influencia da composición xeolóxica das rochas tanto na elaboración dos peches como nos materiais construtivos das vivendas rurais tradicionais e demais construcións adxectivas (hórreos, cortes...). En Terras doMiño constátase un claro predominio das lousas ou lousas na elaboración das cubertas, tal e como se observa na figura de abaixo. Na parte sudoccidental predomina, porén, a tella soa ou combinada con lousas, mentres que de forma puntual destaca O Páramo por presentar cubertas de lousa ou tellados mixtos de tella e lousa.

Tipoloxía de cubertas de edificacións en Terras do Miño

Canto ás vivendas tradicionais de Terras do Miño, a pesar de certa homoxeneidade en canto aos materiais construtivos, salvo para os sectores mencionados anteriormente ao falar das cubertas, si existe unha diversidade de tipoloxías construtivas debida á adaptación dos habitantes destas terras ás condicións particulares do medio: climáticas, fisiográficas, calidade dos solos, a presenza de auga... unhas con outras.

Así, contrasta a precariedade de moitas das vivendas presentes nas áreas montañosas, onde as condicións de vida son moito máis duras, fronte ás vivendas presentes nas zonas chairas con clima máis benigno e unha economía agraria de maiores rendementos.

Na área correspondente ás montañas setentrionais (plano topográfico), a orixinalidade da paisaxe en bocage maniféstase tamén na arquitectura tradicional. Destacan as súas casas illadas polo xeral de planta cadrada, dun só piso e con cuberta a catro augas de tellas de xistos ou lousas (tellas de lousa), cuxas airas (patios) e hortas están delimitadas por muretes ou sebes (sebes) altas e espesas de loureiro. Polo xeral presentan nas súas proximidades un hórreo (construción para a conservación dos produtos do campo) de reducido tamaño e de cuberta similar á das casas.

A arquitectura tradicional das serras orientais (plano topográfico) caracterízase tamén pola súa integración a un medio hostil no que a lousa é o material dominante. O tipo predominante de casas corresponde a vivendas de dúas plantas con escaleira exterior de pedra e cuberta de lousa a dúas augas. Na planta baixa localízase a corte, onde, ademais de gorecer os animais, se gardan o carro e os apeiros de labranza. A planta superior dispón dun corredor de madeira ou patín de madeira de carballo ou castaño, a cociña ou peza principal da casa e dous pequenos dormitorios.

A arquitectura das serras occidentais (plano topográfico) caracterízase por ser a tella o material predominante nas cubertas, presentando fundamentalmente dous tipos de vivendas: a casa de planta baixa e a casa con sobrado. A casa de planta baixa presenta unha división para separar o sector dedicado á corte do gando do espazo dedicado á vivenda.

A casa con sobrado caracterízase por ter unha gran cociña na que se ocupa todo o espazo até a cuberta e porque o sector da corte está dividido por un taboado horizontal en dúas estancias: a corte en si e o sobrado, con dimensións similares a este e utilizado como celeiro. Ademais, aparecen dúas variantes da casa con sobrado, unha na que non se realizan divisións interiores e o sobrado se utiliza como dormitorio (accedendo a el desde a cociña ou o corredor) e a casa con sobrado na que se realiza unha división con taboados en varios espazos ocupados polos dormitorios (aos que se accede por unha escaleira fixa).

A arquitectura das grandes chairas e depresións lucenses viuse influenciada por uns condicionantes propicios como son a climatoloxía favorable, a topografía pouco accidentada, as boas comunicacións e unha economía baseada nos bos resultados da gandaría.

Trátase da arquitectura galega con edificacións máis amplas, caracterizada por unha vivenda cun corpo único de grandes dimensións, con dúas plantas rectangulares ou cadradas ben definidas: a planta baixa ocupada polas cortes e a cociña e a planta superior cunha solaina na fachada meridional, un comedor, varios cuartos e unha despensa.

O material base para a construción destas vivendas é a lousa, aínda que se intercalan pezas de cantería en fiestras, portas...

Finalmente, está a arquitectura ligada aos viñedos en terrazas de Terras do Miño, caracterizadas por se encontraren en terreos en pendente próximas aos viñedos.

Trátase de vivendas de dúas plantas, de forma que a planta baixa está semiescavada na aba para utilizar unha parte como adega, outra como almacén dos apeiros e útiles agrícolas e a última coma cortes. Ao piso superior, utilizado como vivenda, accédese por unhas escaleiras unidas, ou non, a un corredor de madeira.

Dentro das construcións suplementarias ligadas á arquitectura tradicional e máis características destas paisaxes culturais destacan os hórreos. O hórreo é unha construción agraria destinada a gardar os produtos do campo en xeral e fundamentalmente para desecar, almacenar o millo e protexelo dos roedores. A súa orixe é probablemente prerromana, aínda que a súa primeira representación, neste caso pictórica, correspóndese a unha miniatura das Cantigas de Santa María de Alfonso X o Sabio (Século XIII).

En Galicia existe unha gran variedade de tipos de hórreos, diferenciados segundo os materiais construtivos, formas e tamaños. En xeral constátase a súa adaptación tanto ao clima chuvioso e húmido, coma á litoloxía local.

O xeógrafo Bouhier (1979) fixo unha caracterización xeral dos tipos de hórreos existentes en Galicia, concluíndo que o tipo predominante en Terras do Miño é o denominado hórreo galego fronte ao hórreoasturiano, cuxa influencia se estende polo sector oriental e, de forma puntual, aparecen os hórreos denominados primitivos, neste caso chamados cabazos.

O hórreo galego diferénciase do hórreo asturiano fundamentalmente en que este último é de planta cadrada e tellado principalmente de lousa a catro augas

Tipoloxía de hórreos en Terras do Miño

Martínez Rodríguez (1999) realizou unha caracterización exhaustiva que mostra a diversidade de tipoloxías mencionadas anteriormente. Para Terras do Miño distinguiu varios tipos de hórreo galego en función basicamente dos materiais empregados na súa construción, cuxa área de influencia aproximada se representou na figura da esquerda.

A continuación descríbense os catro tipos de hórreo galego presentes neste territorio: o hórreo primitivo, o hórreo de madeira, o hórreo mixto e o hórreo de albanelaría.

O hórreo primitivo presenta a forma máis simple dos hórreos. Son de reducidas dimensións e están construídos con ramas ou varas flexibles entretecidas nun labor de cestaría e teito de palla de forma cónica. Aséntanse sobre postes ou sobre cepas (muretes de soporte) ao igual que os hórreos asturianos. En Terras do Miño son hórreos de planta circular polo que reciben o nome de cabazos.

A área onde a súa presenza é maior é o sector de Pas de Rei, Guntín e Monterroso, se ben se constata a súa presenza puntual noutras zonas como O Páramo, O Corgo, Friol...

O hórreo de madeira caracterízase polo traballo de carpintaría en madeira para realizar a cámara ou corpo do celeiro. En Terras doMiño esténdese pola maior parte da meseta lucense o tipo Vilalba, que se asenta sobre cepas ou sobre cepas macizas baixas (soporte de cachotaría seca da mesma dimensión que a cámara do celeiro sobre o que se apoia esta) e se caracteriza por ser un hórreo de dimensións pequenas cunha cámara estreita e alta, cunha pequena galería cuberta na entrada ao hórreo.

O hórreo mixto esténdese pola franxa noroccidental de Terras doMiño. O seu carácter distintivo móstrase en que para a construción da cámara se emprega pedra e madeira. Trátase fundamentalmente do tipo Mondoñedo, caracterizado por ser de suspensión alta coa estrutura base da cámara de pedra e o resto da armazón de madeira. O teito adoita ser a catro augas en lousa e aséntase sobre cepas.

O hórreo de albanelaría localízase nun pequeno sector ao sudoeste de Lugo. Está realizado con ladrillos, presenta unha porta de madeira e aséntase sobre cepas ou sobre cepas macizas. É o denominado tipo Lugo, caracterizado polo seu pequeno tamaño e de factura, en xeral, pouco coidada. A súa orixe é recente, presentándose con maior frecuencia nos lugares onde predomina ou predominaba o hórreo de madeira, ou onde a introdución do hórreo é recente.

O abandono da actividade agraria supón a perda de funcionalidade destas construcións tan orixinais e polo tanto péndese ante eles a ameaza da deterioración e desaparición (mesmo a súa venda e exportación) destes elementos característicos da paisaxe rural, postas xa de manifesto nun Decreto de protección sobre os hórreosgalegos e asturianos de 1973.