Características Biolóxicas

Tipos de Hábitats - Turbeiras

ESPECIES CARACTERÍSTICAS

De acordo coas categorías establecidas pola Directiva Hábitat, os complexos turbosos existentes dentro do territorio proposto poderíanse diferenciar, en función das súas características xenéticas e ecolóxicas, en tres grupos principais: “Blanket Bogs” (Turbeiras de cobertor), “Raised Bogs” (Turbeiras altas) e “Fens” (Turbeiras baixas). A distribución de cada un destes tipos de turbeiras está claramente determinada por condicionantes mesoclimáticos e do substrato, polo que con carácter descritivo pode resultar útil establecer unha diferenciación entre as dúas grandes unidades paisaxísticas principais: as áreas de montaña periféricas, fronte ás grandes chairas e vales interiores.

A. Brañais das áreas de montaña

O predominio das formas verticais que caracteriza os territorios montañosos, pode limitar o desenvolvemento dos brañais a aqueles ambientes nos que exista algún condicionante morfolóxico que permita almacenar os depósitos da auga, xa sexan procedentes da choiva, da escorrentía, ou freáticos. Tales formacións poderían englobarse baixo a denominación xeral de brañais topóxenos. Con todo, as condicións climáticas poden ser determinantes por si soas na aparición e desenvolvemento de certos brañais, independentemente das características morfolóxicas do territorio. Isto ocorre en rexións de elevada pluviosidade e sobre todo nas que existe un reparto anual equilibrado, moitas veces compensado polas precipitacións ocultas (en forma de néboa ou orballo) durante os meses de menor aporte, que reducen considerablemente a evaporación e favorecen o desenvolvemento de brañais ou lameiros ombróxenos.

Os lameiros ombróxenos ou pluviais corresponden de forma exclusiva ás denominadas turbeiras de cobertor (turbeiras de manta, cobertera, cobertor), tamén coñecidas como “Blanket Bogs”. Dado que se desenvolven esencialmente a partir de auga de choiva e das precipitacións ocultas (orballo, néboa, etc.), son turbeiras separadas do fluxo rexional de augas subterráneas ou de escorrentía e, xa que logo, constitúen un grupo ben diferenciado do dos lameiros de recarga (Ramil-Rego et a o. 1996 a, 1996 b, 1996 c).

A disposición das Serras Setentrionais actúa como barreira para a progresión das frontes húmidas procedentes do océano e confiren a este territorio unha elevada pluviosidade. En condicións anticiclónicas as néboas e o orballo outorgan ao conxunto montañoso unhas condicións climáticas peculiares, amortecendo considerablemente a evaporación e favorecendo a persistencia dos brañais. A entidade desta capa de néboa é perceptible desde as áreas máis continentais da Terra Chá como un manto nubrado que cobre as elevacións máis altas da montaña, presaxio de condicións cálidas e secas. Pola contra, na montaña determina un clima rigoroso, caracterizado por unha néboa húmida que a cobre a maior parte do día, e polo continuo vento.

As áreas con turbeiras de cobertor que manteñen unha deposición continua de turba, están hoxe cubertas por unha pradería densa e homoxénea de ciperáceas e cárices, nas que domina Eriophorum angustifolium, xunto co endemismo do noroccidente ibérico Carex durieui. Ambas especies dan nome a unha asociación característica: Carex durieui – Eriophoretum angustifolii, na que tamén se inclúen diferentes gramíneas: Molinia caerulea, Deschampsia flexuosa, Agrostis curtisii, que contribúen a formar un manto cespitoso, interrompido pola presenza de individuos illados de Calluna vulgaris e Erica mackaiana, etc. Con menor frecuencia aparecen Carex echinata , Hypericum elodes, Parnassia palustris, Viola palustris, Narthecium ossifragum, Drosera rotundifolia, etc.

A retracción das turbeiras de cobertor ocasionada polas modificacións climáticas, propiciou nestas montañas o desenvolvemento doutro tipo de formacións vexetais: bosques planocaducifolios, matogueiras secas, breixeiras húmidas (dominadas por endemismo ibérico-iverno Erica mackaiana) e turbeiras altas (Raised Bogs).

As turbeiras altas son brañais de captación ou de descarga. É dicir, teñen unha alimentación hídrica non exclusivamente pluvial, embora en parte da turbeira poidan existir subsistemas (esfagnais, empenamentos) cuxo desenvolvemento sexa exclusivamente ombróxeno. Segundo o criterio da Directiva Hábitat, estes complexos turbosos son clasificados como turbeiras altas, ao situarse a capa freática ao longo do ano nunha posición máis elevada que a do medio terrestre circundante. Salvo nos empenamentos “ombróxenos”, os depósitos da auga de choiva son menos significativos que os procedentes da escorrentía, das capas freáticas e das surxencias. A non dependencia pluvial posibilita que este tipo de brañais aparezan en áreas de menor precipitación, aínda que están condicionados pola existencia dunhas características xeomorfolóxicas que favorezan a captación de augas subterráneas ou superficiais (brañais mixtos), e impidan ou dificulten o drenaxe.

A partir de criterios morfolóxicos, as turbeiras de descarga existentes no territorio proposto presentan topografías que poden variar entre o tipo Raised Bog (turbeira alta) ou un Fen (turbeira baixa), aínda que en moitos sistemas turbosos a topografía é complexa e propicia a proliferación de estadios de transición entre ambos tipos. Dentro do concepto xeral de turbeira de captación, poderíase establecer unha tipoloxía en función de particularidades xenéticas e morfolóxicas que comprende varios tipos principais, representados no territorio proposto:

As comunidades vexetais presentes en todo o conxunto de turbeiras altas activas son variadas, e están adaptadas a diferentes estadios dentro da dinámica do brañal. Existen desde etapas pioneiras ou primocolonizadoras, até fases propias de biotopos turfófilos e higroturfófilos. O inicio da formación da turbeira pode relacionarse coa existencia de charcos ou áreas que reciben unha certa afluencia de auga, sobre a que se desenvolven comunidades pioneiras: tapices descontinuos de Sphagnum (Sphagnum papillosum, Sphagnum auriculatum, etc.) que favorecen a implantación de plantas graminoides higrófilas, fundamentalmente Eriophorum angustifolium e Molinia caerulea , mais tamén Rhynchospora alba, Eleocharis multicaulis, Juncus bulbosus, Drosera rotundifolia, Drosera intermedia, Narthecium ossifragum, etc. Estas formacións pioneiras, que se inclúen dentro da asociación Drosero intermediae-Rhynchosporetum albae (Fernández Prieto et ao . 1987), áchanse frecuentemente unidas a bordos de charcos temporais, a lugares por onde flúen de forma difusa depósitos de auga superficial e a áreas degradadas por procesos erosivos.

Outras formacións pioneiras adscríbense á comunidade de Sphagnum pylaisii. Esta comunidade aparece ligada a ocos espidos, máis ou menos encharcados, de brañais turfófilos ou breixeiras higrófilas. Caracterízase polo predominio de Sphagnum pylaisii, especie que dentro da Penínusla ibérica se localiza case exclusivamente nunhas poucas localidades deste territorio: Cadramón, Veiga de Samarugo e Coto do Bispo, acompañado por Carum verticillatum e en menor medida por Molinia caerulea, Carex panicea, Eriophorum angustifolium e os endemismos Arnica montana subsp. atlantica , Carex durieui e Ranunculus bulbosus subsp. Gallaecicus.

Nos estadios maduros, nos que se desenvolve unha vexetación turfófila xenuína, as formacións pioneiras tenden a ser substituídas gradualmente por comunidades máis densas, dominadas por un tapiz continuo de esfagnos. Nestes medios, o acumulo periódico de restos vexetais provoca a elevación da superficie do brañal, en relación co relevo primitivo. Apréciase así unha microtopografía complexa, constituída por teselas avultadas, delimitadas por outras máis ou menos aplanadas ou afundidas. Estas formas avultadas ou en mamelón (en inglés bulten), que poden chegar a alcanzar máis de 200 cm de potencia con relación ao nivel basal da turbeira e entre 30-50 cm con respecto ás áreas aplanadas, cobren até decenas de metros cadrados nas Serras Setentrionais, e reciben localmente o nome de illó.

Os illós de maior extensión están condicionados pola afluencia positiva de augas freáticas que, ao ascender por capilaridade entre os restos mortos de Sphagnum, favorecen o desenvolvemento superficial da vexetación. A medida que progresa en altura o inlló, o crecemento das plantas vólvese cada vez máis dependente de depósitos pluviais, brumas e néboas. Esta dinámica favorece unha progresiva substitución de plantas máis higrófilas por especies turfófilas de carácter ombrotrófico. Na superficie do illó aprécianse céspedes densos e apertados que destacan pola súa configuración ondulante e por presentar cores granates, rosados ou avermellados, debido ao predominio de Sphagnum capillifolium e Sphagnum subnitens. Ademais abundan outros briófitos: Sphagnum papillosum, S. tenellum, S. compactum, S. auriculatum, Odontoschisma sphagni, Kurzia pauciflora, Calypogeia spp., Leucobyrum juniperoideum, Racomitrium lanuginosum, Dicranum scoparium, Hynum spp., Pholia spp., etc., mentres as fanerógamas son máis ben escasas: Carex durieui, Drosera rotundifolia, Drosera intermedia, Erica mackaiana, Calluna vulgaris, Myrica gale e, de forma esporádica, Salix repens, Salix atrocinerea e ata Vaccinium myrtillus e Ulex gallii.

O conxunto das comunidades de turbeiras planas e empenadas, con predominio de Sphagnum de carácter higrófilo, inclúese dentro da asociación Erico mackaianae-Sphagnetum papillosi. Estas comunidades caracterízanse pola súa homoxeneidade e pola presenza da ciperácea endémica Carex durieui. Cando as oscilacións de auga son máis acusadas e o espesor de turba é menor, o illó desenvolve densos tapices de esfagnos mesohigrófilos que se intercalan entre a turbeira e os brañais higrófilos. Estas formacións corresponden á asociación Erico mackaianae- Sphagnetum compacti, e dan ao inlló unha característica cor verde ou verde-amarillento, debido á presenza de Sphagnum compactum, Sphagnum tenellum e Sphagnum auriculatum.

Un nivel de maior evolución vén marcado pola extensión destes brañais, que recobren progresivamente as áreas máis externas do alvéolo, producíndose a interconexión das distintas turbeiras mediante un mosaico de brañais (Gentiano pneumonanthe-Ericetum mackaianae) e outras formacións higrófilas (Arnicetum atlanticae, Sphagnetum pylaisii).

A maior extensión de turbeiras altas localízase nos macizos graníticos do Buio e Toxiza, que por acción da alteración alveolar presentan un sistema heteroxéneo de áreas deprimidas, conectadas unhas, illadas outras, nas que se acumula a auga de choiva e a procedente de depósitos superficiais e freáticos. Estas turbeiras altas de alvéolo tenden a adquirir nos seus estadios de madurez topografías elevadas, constituídas por un encadeamento de cordóns ou avultamentos (“tetos”), depresións e pequenas canles, cuxa disposición espacial dá lugar a topografías moi características. Nos grandes alvéolos graníticos a acreción de turba non sempre forma un relevo empenado, senón que ás veces tende a recubrir toda a cubeta, á vez que reduce a entidade do sistema de cordóns, formándose as turbeiras altas planas. No entanto, as formas avultadas abundan nos fondos aplanados das cabeceiras dos vales fluviais do interior do sistema montañoso (turbeiras de fondo de val). A máis ampla representación corresponde ao nacemento do Eume, na Veiga do Real ou solo do Eume, ao pé do pico Xistral.

Nas áreas de maior altitude, as turbeiras altas mestúranse con breixeiras húmidas ocupando frecuentemente antigos depósitos de turbeira de cobertor, polo que a transición ecolóxica con estas se fai en moitos casos imperceptible. O antigo sedimento turboso favorece o mantemento das breixeiras húmidas naquelas áreas de menor pluviosidade, pero nas que as criptoprecipitacións teñen aínda unha acción relevante. As turberas altas ocupan pequenos depresións, algunhas delas herdadas da morfoxénese glaciar (turbeiras de obturación glaciar), aínda que son máis abundantes e extensas as turbeiras que se forman en áreas de ruptura da capa freática (turbeiras de ladeira), que liberan a auga acumulada previamente polas turbeiras de cobertor.

O conxunto de brañais existentes nas estibas da Serra do Xistral constitúe un ecosistema singular, o último vestixio das paisaxes que dominaron o territorio atlántico europeo en períodos de maior rigorosidade climática. A diversidade de paisaxes, hábitats e especies vinculada a estes brañais, así como os usos tradicionais que o home fixo destes medios, dotan de gran singularidade a este territorio montañoso, no que se atopa actualmente a maior biodiversidade de brañais turfófilos do SO Europeo.

No resto dos territorios montañosos, debido ao seu distanciamento ao mar, os brañais teñen sempre unha orixe topóxeno. O seu número e distribución esta fortemente condicionada á existencia de morfoloxía que propicie a acumulación de auga, feito que determina que o seu número e sobre todo a súa extensión en relación ás Serras Setentrionais sexa notoriamente menor. Así, os diversos tipos de turbeiras (turbeiras altas e turbeiras baixas) e medios higrófilos, constitúen nestes casos illas húmidas dentro de amplas extensións de matogueiras e herbeiras secas.

B. Brañeiras das chairas e vales interiores

Contraposta á Montaña, esta segunda entidade paisaxística caracterízase pola horizontalidade do seu relevo. Engloba un mosaico de chairas e vales fluviais, en que se suceden grandes espazos horizontais: vales, superficies aplanadas e depresións sedimentarias, estruturadas ao redor da cunca alta e media do río Miño. O seu distanciamento con respecto á área litoral provoca unha estacionalidade das precipitacións, de modo que impide o desenvolvemento de brañais ombróxenos. Pero a súa morfoloxía favorece a captación, transporte e almacenamento de depósitos pluviais, propiciando a existencia dun complexo sistema de brañais topóxenos, cuxa xénese e funcionamento están condicionados por fluxos hídricos de carácter superficial ou subterráneo.

Excluíndo os medios riparios, o resto dos brañais existentes na Terra Chá poden clasificarse en dous grandes grupos, en función da orixe do fluxo hídrico dominante. Os máis abundantes e extensos corresponden aos alimentados por augas superficiais, nos que o anegamento depende basicamente de derrames de canles fluviais e de depósitos de auga de escorrentía. O anegamento adquire unha maior entidade superficial e temporal nas chairas aluviais sobre substratos impermeables, fundamentalmente arxilas. Tralo período de crecida, o mantemento das condicións húmidas vese propiciado pola existencia dun nivel freático situado na proximidade da superficie do chan. Xunto cos brañais que teñen unha dependencia directa co fluxo hídrico superficial encóntranse outros nos que este aporte se reduce e se compensa co fluxo subterráneo.

O primeiro chanzo entre as montañas periféricas e as depresións interiores viría marcado polas bocarribeiras en contacto coa ampla chaira central da cunca. Nela atopamos canles pouco encaixadas de ordes 3-4, que alimentan amplas áreas higrófilas ou higroturfófilas: “gándaras”, “veigas”, establecidas en zonas de relevo deprimido nas que afloran sedimentos impermeables.

Na Terra Chá os depósitos subterráneos teñen habitualmente un carácter local, feito que determina a existencia de medios higrófilos ou pequenas charcas semitemporais nas que as condicións e comunidades acuáticas se reducen drasticamente, ou até chegan a desaparecer no período estival. Se o aporte subterráneo é de maior entidade o brañal farase permanente, propiciando a formación de charcas e lagoas superficiais (25-75 cm) de carácter estable, frecuentemente rodeadas de medios higrófilos ou até higroturfófilos máis ou menos extensos.

En condicións non alteradas, as lagoas de fluxo subterráneo adoitan presentar unha orla de bosque palustre e formacións de grandes cárices desenvolvidas sobre sedimentos orgánicos, que marcan a transición cos bosques higrófilos e climácicos do territorio. A presenza de materiais de natureza caliza entre os sedimentos terciarios da cunca, dotan as augas dalgúns destes brañais dunhas características diferenciadas, así como de comunidades vexetais e de animais propias, que son designados internacionalmente como “Fen”. A maioría dos fens da Terra Chá corresponden a pequenas charcas ricas en carófitos, con amplas orlas litorais constituídas por carriceiras palustres de Cladium mariscus, xunto con espadanas (Typha latifolia). Máis externamente atopamos orlas de breixeiras húmidas dominadas por Erica tetralix, Genista anglica, Erica vagans ou, de forma menos frecuente, por bosques pantanosos